Cốt truyện
Ba đời sau Thần Nông là Đế Minh. Đế Minh tuần du phương Nam, tới núi Ngũ Lĩnh, lấy con gái Vụ Tiên, sinh Kinh Dương Vương. Kinh Dương Vương lấy con gái Long Vương hồ Động Đình, sinh ra một đứa con mang giống rồng, sau cai quản vùng biển phương Nam: Lạc Long Quân.
Đế Lai, cháu Đế Minh, cai quản phương Bắc. Con gái ngài là Âu Cơ. Đức Lạc Long Quân gặp Mẹ Âu Cơ ở phương Nam, hai người kết duyên, cùng về ở núi Long Trang.
Rồi chuyện lạ xảy ra. Mẹ Âu Cơ sinh ra một bọc trứng. Bảy ngày sau bọc nở trăm trứng, mỗi trứng một con trai, lớn nhanh không cần bú mớm, khỏe mạnh, thông minh khác thường.
Đến lúc rồng tiên chia đường. Đức Lạc Long Quân nói: “Ta là giống Rồng, nàng là giống Tiên, thủy hỏa tương khắc, không thể ở cùng mãi.” Nguyên văn chữ Hán: 吾以龍種，汝以仙種，水火相剋. Năm mươi con theo Mẹ lên núi. Năm mươi con theo Cha xuống biển. Hẹn nhau khi có việc thì giúp đỡ, đời đời không quên. Con trưởng theo Mẹ Âu Cơ lên Phong Châu, được tôn làm Hùng Vương đời thứ nhất, đặt tên nước Văn Lang. Trăm con trai trở thành tổ tiên Bách Việt, trăm tộc Việt.
Mỗi bản chép một khác, và chỗ sửa nói lên thời đại
Đại Việt sử ký toàn thư (1479) chép Âu Cơ là con gái Đế Lai, đưa Quốc Mẫu vào chính sử theo phả hệ khai quốc chính thống. Chỗ sửa lộ thời đại rõ nhất nằm ở hướng đi của các con. Bản Lĩnh Nam Chích Quái để con trưởng theo Mẹ Âu Cơ lên Phong Châu lập nước, nhấn nét mẫu hệ. Bản Ngô Sĩ Liên nắn lại theo trật tự phụ hệ Nho giáo, cho năm mươi con theo cha xuống biển. Nguyễn Thị Điểu (JSEAS 2013) theo dõi đúng lớp sửa này. Một chỗ nắn nhỏ, lộ nguyên khuôn đạo đức của thời biên soạn.
Ngô Sĩ Liên giữ nguyên phả hệ từ Thần Nông, giữ nguyên trăm con trai, nhưng chêm ngoặc vuông: [tục truyền sinh bách noãn]. Ông tách phần mình tin là sử (trăm con) khỏi phần mình coi là truyện kể (trăm trứng). Rồi ông so sánh: nhà Thương sinh từ trứng chim nuốt, nhà Chu sinh từ dấu chân khổng lồ, Việt sinh từ bọc trứng cũng không có gì lạ hơn. Cuối cùng vẫn chêm một câu cảnh cáo: “Tín tận thư bất như vô thư”, tin hết sách thì thà đừng có sách. Ông là sử gia, không phải tín đồ.
Việt sử lược, bộ sử Việt sớm nhất còn tồn tại (c. 1377), nhắc Hùng Vương và Văn Lang, nhưng hoàn toàn không có phả hệ Thần Nông, Đế Minh, Kinh Dương Vương, Lạc Long Quân, Âu Cơ. Sách chỉ ghi thời Chu Trang Vương (697–682 TCN), ở quận Gia Ninh có người dùng phép thuật thu phục các bộ lạc, xưng Hùng Vương. Không tiên, không rồng, không bọc trứng. Phả hệ thần thoại là sản phẩm muộn hơn nhiều.
Việt điện u linh tập (1329) của Lý Tế Xuyên chép thần linh hộ quốc, có Sơn Tinh (Tản Viên Sơn Thánh), nhưng không có Âu Cơ. Sách này chỉ ghi thần được triều đình phong sắc, không ghi nhân vật thần thoại sáng thế.
Thiên Nam ngữ lục (c. 1682–1709), trường ca 8.136 câu lục bát chữ Nôm, thêm hai chi tiết không thấy ở đâu khác: tuổi Âu Cơ (“trên mười lăm”), và mối nối trực tiếp giữa dòng núi của bà với Sơn Tinh, “Sơn Tinh xưng hiệu ở đầu”. Cuộc chiến Sơn Tinh, Thủy Tinh hàng năm mùa lũ, theo cách đọc này, chính là phần tiếp nối của cuộc chia ly giữa Âu Cơ (núi) và Lạc Long Quân (biển). Trường ca cũng ghi nơi chia con: Ngã Ba Hạc, hợp lưu ba sông tại Việt Trì, khu vực tâm linh trọng yếu của Phú Thọ.
Khâm định Việt sử thông giám cương mục, soạn dưới triều Tự Đức thế kỷ XIX, quay sang duy lý triệt để: bác bỏ toàn bộ phả hệ Hồng Bàng, gọi là “truyện ma trâu thần rắn, hoang đường không có chuẩn tắc” (ngưu quỷ xà thần), xóa cả Kinh Dương Vương lẫn Lạc Long Quân khỏi chính sử. Âu Cơ mất chỗ đứng theo.
Người Mường, nhóm ngôn ngữ gần nhất với người Kinh, giữ một phiên bản khác trong sử thi truyền miệng Đẻ đất đẻ nước và các bài Mo tang lễ (Jeanne Cuisinier thu thập, Trần Quốc Vượng dẫn lại). Nhân vật tương ứng tên Ngu Cơ, hiện thân là một con hươu sao, lấy Long Vương hiện thân cá. Ngu Cơ sinh trăm trứng nở ra năm mươi trai và năm mươi gái, khác bản Kinh chỉ toàn trai. Sử thi Mường còn có motif trứng vũ trụ vuông (Trứng Điếng) nở ra con người đầu tiên. Mường và Việt tách ra từ nhóm Việt-Mường chung, nên biến thể Mường có thể giữ lớp cổ hơn, trước khi giới trí thức Hán học sửa câu chuyện theo khuôn Hán.
Cái tên chưa ngã ngũ
Tên “Âu Cơ” viết bằng chữ Hán thế nào vẫn là câu hỏi mở, mỗi cách viết kéo theo một cách hiểu khác.
Hai cách viết chính: 甌姬 (Ōu Jī) và 嫗姬 (Ǒu Jī). Chữ 甌 nghĩa gốc là “bình gốm nhỏ”, nhưng cũng là tên tộc người Âu Việt (甌越) trong sử Trung Quốc. Đọc theo hướng này, Âu Cơ là “Bà Chúa của người Âu Việt”, và cuộc hôn nhân của bà với Lạc Long Quân trở thành biểu tượng cho sự hợp nhất giữa Âu Việt (vùng núi) và Lạc Việt (vùng đồng bằng) thành nước Âu Lạc dưới thời An Dương Vương. Trần Quốc Vượng đọc theo hướng này, cách đọc mang sức nặng chính trị lớn.
Chữ 嫗 nghĩa là “người đàn bà” hoặc “mẹ”, cùng chữ trong tên Triệu Ẩu (趙嫗, tức Bà Triệu). Nếu viết 嫗姬 thì “Âu Cơ” chỉ là danh xưng chung, “Bà Lớn” hay “Quý Bà”, không phải tên riêng. Thành phần thứ hai, Cơ (姬), vốn là họ hoàng tộc nhà Chu, sau thành từ chỉ “mỹ nữ” hoặc “quý phi” trong văn chương Hán.
Trương Thái Du đề xuất “Âu” là âm thuần Việt, chữ Hán chỉ là phiên âm, liên kết “Âu” với khái niệm đất, biến Âu Cơ thành “Mẹ Đất” đối xứng với Lạc là Nước. Nguyễn Xuân Quang đi xa hơn: “Âu” và “Oa” (trong Nữ Oa, nữ thần sáng tạo Trung Quốc) là biến thể ngữ âm của cùng một gốc, nghĩa là “bình chứa, đất”. Nếu đúng, Âu Cơ và Nữ Oa cùng nguồn gốc khái niệm, nhưng đây vẫn là giả thuyết từ nguyên, chưa có bằng chứng ngôn ngữ học vững.
Bọc trăm trứng giữa các dân tộc
Bọc trăm trứng (bách noãn) không đứng một mình. Nó thuộc họ lớn các motif sinh từ trứng và sinh từ bình trong thần thoại Á Đông.
Song song gần nhất nằm ở Ấn Độ. Hoàng hậu Gāndhārī trong Mahābhārata sinh một cục thịt, được chia trăm phần đặt vào bình, nở ra một trăm hoàng tử Kaurava. Cùng số lượng, cùng cơ chế một thành nhiều từ một vật hữu cơ duy nhất. Khác biệt: Gāndhārī dùng bình đất nung, Âu Cơ dùng bọc sinh học.
Trứng vũ trụ Trung Quốc thì khác cấu trúc. Bàn Cổ (盤古) sinh từ một trứng vũ trụ (ghi chép sớm nhất bởi Từ Chỉnh, TK III SCN), nhưng chỉ một người từ một trứng. Jumong ở Hàn Quốc cũng sinh từ trứng, cũng một cá nhân duy nhất, không phải nhân số đông.
Chỗ so sánh hiệu quả nhất là motif bầu ở Đông Nam Á lục địa. Đặng Nghiêm Vân thu thập 307 truyện lũ lụt ở Việt Nam (Journal of American Folklore 106, 1993), phát hiện hầu như mọi nhóm dân tộc Đông Nam Á đều kể về đại hồng thủy chỉ còn hai người sống sót, sinh ra một quả bầu hoặc bọc thịt, từ đó nở ra các tộc người. Đây là cấu trúc tương đương của bọc trăm trứng. Trong bản Khmu (Lào), vợ chồng sống sót sinh một quả bầu, khi khoét lỗ người Khmu chui ra trước (dính muội than nên da sẫm), rồi Thái, Lào, cuối cùng Việt và Hán chui ra sau, da sáng vì sạch. Frank Proschan (Journal of Asian Studies 60, no. 4, 2001) đọc thứ tự chui ra bầu như một cách xây dựng thứ bậc dân tộc.
Có thể motif trứng của bản Kinh là biến thể Hán hóa của motif bầu cổ hơn. Khi giới trí thức chữ Hán ghi chép truyện kể, bầu thành trứng, hươu thành tiên, cá thành rồng, văn hóa dân gian được mặc áo Hán học.
Truyền thuyết lập quốc Khmer kể Preah Thong, hoàng tử Ấn Độ từ đất liền, lấy Neang Neak, công chúa rắn Naga từ nước, sinh ra hoàng tộc Khmer. Cấu trúc hôn nhân liên giới, hai thực thể thuộc lĩnh vực nguyên tố khác nhau kết hợp để sinh ra dân tộc lập quốc, có vẻ là một nguyên mẫu Đông Nam Á. Nhưng thần thoại Việt đảo ngược phân bổ giới tính theo nguyên tố so với truyền thống Đông Á thông thường: Lạc Long Quân (nam) gắn với nước, Âu Cơ (nữ) gắn với núi, ngược với tương quan âm dương quy ước (nước là âm, là nữ).
Từ thuộc địa đến học thuật hiện đại
Người phương Tây bắt đầu tiếp cận truyền thuyết Âu Cơ từ Léopold Cadière và Paul Pelliot, trong “Première étude sur les sources annamites de l’histoire d’Annam” (BEFEO, Tome 4, 1904, tr. 617–671). Đây là lần đầu hai bộ thư tịch chính, LNCQ và ĐVSKTT, được mô tả và đánh giá phê phán bằng ngôn ngữ châu Âu, dựa trên kiểm kê thư viện hoàng gia Huế.
Henri Maspero đào sâu hơn trong “Le Royaume de Van-lang” (BEFEO, Tome 18, 1918, tr. 1–36). Ông mở đầu bằng nhận xét rằng những truyền thuyết mà sử gia An Nam dùng để mở đầu lịch sử nước mình kể rằng Bắc Kỳ vốn hình thành một vương quốc tên Vân Lang. Ông coi toàn bộ phả hệ Hồng Bàng, gồm chuyện Âu Cơ sinh trăm trứng, là huyền thoại không có cơ sở lịch sử, gọi phạm vi lãnh thổ mô tả là không đáng tin. Đề xuất gây tranh cãi nhất của ông: “Văn Lang” là chép sai từ “Dạ Lang” (夜→文). Ông dùng phương pháp euhemeristic, tìm hạt nhân lịch sử trong vỏ thần thoại, ảnh hưởng lên mọi nghiên cứu sau đó.
Léonard Aurousseau (BEFEO, Tome 23, 1923) xây trên giả thuyết Chavannes: người Việt là hậu duệ nước Việt ở Chiết Giang, di cư xuống nam sau khi Tần thống nhất Trung Quốc. Theo khung này, việc chia con của Âu Cơ phản ánh sự phân hóa giữa các nhóm vùng cao (Thái, Mường) và vùng thấp (Việt). Lý thuyết này nay đã bị bác bỏ nhưng chi phối giới học thuật phương Tây suốt nhiều thập kỷ. Gaspardone (Bibliographie annamite, BEFEO 34, 1934, tr. 1–173) cung cấp khung thư mục tham chiếu chuẩn cho văn bản Việt Nam, mô tả chi tiết LNCQ và ĐVSKTT. Không có bản dịch đầy đủ tiếng Pháp nào của LNCQ ra đời thời thuộc địa.
Liam C. Kelley mang tới cuộc tranh luận quan trọng nhất thế kỷ XXI. Trong “The Biography of the Hồng Bàng Clan as a Medieval Vietnamese Invented Tradition” (Journal of Vietnamese Studies 7, no. 2, 2012, tr. 87–130), Kelley lập luận phả hệ Hồng Bàng, gồm cả Âu Cơ, không phải ký ức dân gian truyền miệng từ thiên niên kỷ I TCN mà là sáng tạo trung đại của giới trí thức Hán học. Bằng chứng: lời tựa Vũ Quỳnh (1492) viết từ góc nhìn Trung Quốc, dùng địa danh và phân kỳ lịch sử Trung Quốc; nếu truyện phản ánh truyền miệng nào, nhiều khả năng là truyền miệng của giới trí thức biết chữ chứ không phải nông dân; một số yếu tố văn bản không có trước thời Đường. Hệ quả trực tiếp: Âu Cơ, ở dạng chúng ta biết, là nhân vật văn chương thế kỷ XIV–XV.
Keith Taylor đọc khác. Trong The Birth of Vietnam (1983, chương 1 và Phụ lục A, tr. 349–359), ông đọc truyền thuyết Lạc Long Quân, Âu Cơ như phản ánh một nền văn hóa hướng biển đang thích nghi với môi trường lục địa. Cuộc hôn phối dòng biển phương Nam với dòng núi phương Bắc, theo cách đọc này, là hình ảnh nền văn hóa Việt khẳng định bản sắc riêng, không lệ thuộc Trung Hoa. Taylor dẫn Jean Pryzluski: ý tưởng quyền lực phát sinh từ biển đối lập trực tiếp với văn hóa lục địa Hoa Ấn, và gán nó cho một nền văn minh hàng hải tiền sử Đông Nam Á. Trong A History of the Vietnamese (Cambridge, 2013), ông tiếp tục nhấn mạnh những đứt gãy sắc bén trong quá khứ Việt Nam mà thần thoại che lấp.
Nguyễn Thị Điểu (Journal of Southeast Asian Studies 44, no. 2, 2013, tr. 315–337) phân tích Âu Cơ cụ thể hơn ai hết. Bà xác định Âu Cơ là “bird goddess” phổ biến trong thần thoại Nam Á và Đông Nam Á (dẫn Phan Đăng Nhật, 1981). Phát hiện quan trọng nhất: trong bản LNCQ gốc, con trưởng theo mẹ lên Phong Châu thành Hùng Vương, nhấn mạnh mẫu hệ. Trong bản Ngô Sĩ Liên (1479), 50 con theo cha xuống biển, sửa theo chuẩn phụ hệ Nho giáo. Bà dùng khái niệm “ornithomorphous hierogamy” của Anne Birrell (Chinese Mythology: An Introduction, 1999) để nối motif sinh trứng với truyền thống hôn nhân thiêng Đông Á.
Patricia Pelley (Postcolonial Vietnam, Duke, 2002) ghi nhận Viện Sử học Hà Nội thiết lập năm lập quốc 2879 TCN, đặt Âu Cơ trước cả nhà Hạ Trung Quốc, khẳng định tính tiên khởi về niên đại. Catherine Churchman (The People between the Rivers, 2016) chỉ ra văn hóa trống đồng biến mất khỏi vùng đất thấp Việt sau cuộc chinh phạt của Mã Viện thế kỷ I, gợi ý đứt gãy văn hóa chứ không phải sự liên tục mà truyện Âu Cơ ngụ ý.
Núi, biển, và khảo cổ của một thế giới chia đôi
Truyện Âu Cơ mã hóa một nhị nguyên: núi đối biển, tiên đối rồng, cao nguyên đối đồng bằng. Trần Quốc Vượng đọc thẳng: cuộc hôn nhân Âu Cơ, Lạc Long Quân biểu tượng cho sự hợp nhất lịch sử giữa Lạc Việt (đồng bằng trồng lúa nước) và Âu Việt (vùng núi), dẫn đến nước Âu Lạc (c. 257–207 TCN) dưới thời An Dương Vương. Đào Duy Anh (Việt Nam văn hóa sử cương, 1938) giải thích tương tự: truyền thuyết Âu Cơ sinh trăm con chia biển chia núi có lẽ liên quan đến sự phân tán bộ tộc Việt thành các nhóm Bách Việt ở vùng Lĩnh Nam. Học giả Thái Cầm Trọng chỉ ra một hệ nhị nguyên đối xứng nội bộ: Thái Đen là hậu duệ Rồng, Nước (nòi Rồng, ở nước); Thái Trắng là hậu duệ Chim, Cạn (nòi Chim, ở cạn).
Mối liên hệ giữa truyền thuyết và văn hóa Đông Sơn (c. 1000 TCN đến 100 SCN) vẫn gây tranh cãi. Học giả Việt Nam từ lâu đồng nhất triều đại Hùng Vương với Đông Sơn. Bằng chứng vật chất gợi ý nhất: trống đồng Hy Cương (đường kính 93 cm, lớn nhất Việt Nam và Đông Nam Á) được tìm thấy chỉ cách núi Hùng 500 mét, gợi ý mối liên hệ nghi lễ. Michel Ferlus (2009) phân tích ngôn ngữ học cho thấy các đổi mới thời Đông Sơn (chày, mái chèo, chảo xôi) tương ứng với từ vựng mới trong các ngôn ngữ Vietic phía Bắc, từ phái sinh chứ không phải vay mượn, ủng hộ nguồn gốc Vietic của văn hóa này.
Nhưng Taylor, Nguyễn Phương, và John D. Phan phản bác: không có bằng chứng thực sự rằng văn hóa Đông Sơn hay các nhân vật thần thoại là người Việt hoặc tổ tiên người Việt. Hiện vật Đông Sơn trải từ Malaysia đến Phúc Kiến, nhiều khả năng thuộc về nhiều nhóm dân khác nhau. Một chi tiết âm thầm nhưng có trọng lượng: không có hình tượng nào liên quan đến bọc trứng hay sinh trứng trên trống đồng Đông Sơn. Hình trang trí trống đồng có chim, ếch, hươu, rồng hay cá sấu, thuyền, nhưng không trứng. Motif bọc trứng, nếu là biểu tượng trung tâm từ thời đồ đồng, lẽ ra phải để lại dấu vết vật chất.
Phả hệ Thần Nông: vay mượn và tự khẳng định
Phả hệ nối Hồng Bàng với Thần Nông (神農) là vay mượn có ý thức từ sử học Trung Quốc. LNCQ mở đầu: “Thần Nông thị tam thế tôn Đế Minh”, cháu ba đời Thần Nông là Đế Minh. Cả Lạc Long Quân (qua Kinh Dương Vương) và Âu Cơ (qua Đế Lai) đều là hậu duệ Thần Nông, tức là họ có quan hệ huyết thống, điểm mà chính Ngô Sĩ Liên cũng thấy khó xử.
Phả hệ nối Đế Lai với Thần Nông trùng khớp với Đế Vương Thế Kỷ (帝王世紀) của Hoàng Phủ Mật (TK III SCN), trong đó Đế Ai (帝哀, tức Đế Lai) là vị vua thứ bảy trong dòng Thần Nông. Việc ghép gốc Việt vào cây phả hệ Hán phục vụ mục đích kép: khẳng định ngang hàng với văn minh Trung Quốc, đồng thời tuyên bố chủ quyền riêng. Một thao tác chính trị quen thuộc trong thế giới chữ Hán, Nhật Bản, Hàn Quốc, Lưu Cầu đều có các phả hệ tương tự nối vua nội địa với nhân vật thần thoại Hán hoặc chối bỏ mối nối đó.
Không có văn bản Trung Quốc cổ điển nào ghi nhận Âu Cơ (甌姬) như một nhân vật thần thoại độc lập. Tên này chỉ xuất hiện trong các văn bản do người Việt sáng tác bằng chữ Hán. Điều đó khẳng định một chỗ đứng dứt khoát: người Việt có dòng phả hệ khai nguyên của riêng mình, ngang hàng chứ không phụ thuộc phương Bắc.
Âu Cơ trong đời sống hôm nay
Từ đồng bào (同胞), cách nói chuẩn cho đồng hương hay công dân cùng nước, nghĩa đen là cùng bào thai, cùng một bọc. Nguồn gốc từ trực tiếp hình ảnh trăm con trong một bọc trứng. Bác Hồ dùng “đồng bào” liên tục trong các bài diễn văn, mỗi lần dùng là một lần nhắc lại truyền thuyết mà không cần kể. Câu “con Rồng cháu Tiên” được dạy từ lớp 6 trong sách giáo khoa Ngữ văn, xuất hiện trong cả môn Lịch sử và Đạo đức. Bài hát của Phạm Tuyên, “Ngày xưa Âu Cơ sinh ra trăm con, năm mươi xuống biển, năm mươi lên non”, thuộc loại ai cũng biết.
Hầu hết thành phố lớn Việt Nam có đường mang tên Âu Cơ và Lạc Long Quân, thường giao nhau vuông góc, biểu tượng đô thị có chủ đích. Tại Hà Nội, Trung tâm Nghệ thuật Âu Cơ (800 chỗ ngồi, kinh phí khoảng 160 tỷ VND) được xây cho kỷ niệm 1.000 năm Thăng Long Hà Nội.
Đền thờ chính, Đền Mẫu Âu Cơ, tại xã Hiền Lương, huyện Hạ Hòa, Phú Thọ, được công nhận Di tích lịch sử, văn hóa Quốc gia ngày 3/8/1991. Đền xây từ thời Hậu Lê, tu bổ bằng ngân sách triều đình dưới thời Lê Thánh Tông năm 1456 (Quang Thuận thứ 6). Bên trong có tượng gỗ Quốc Mẫu Âu Cơ cao 93 đến 95 cm, ngồi trên ngai rồng, mặc triều phục, đội mũ phượng. Ngày 23/1/2017, tín ngưỡng thờ Mẫu Âu Cơ được công nhận Di sản Văn hóa Phi vật thể Quốc gia. Lễ hội chính vào ngày 7 tháng Giêng âm lịch (Tiên giáng trần). Yêu cầu nghi lễ riêng biệt: cả 11 người trong đội tế phải là phụ nữ chưa chồng, quy định duy trì từ năm 1941.
Đền thứ hai, Đền Quốc Mẫu Âu Cơ, xây 2001–2004 trong quần thể Đền Hùng, trên Núi Vặn, kinh phí 25 tỷ VND. Phù điêu đồng dát chạm mô tả cảnh chia con.
Nhà nước hiện đại dùng truyền thuyết Âu Cơ để hỗ trợ khung “54 dân tộc anh em”, tuyên bố chung tổ tiên cho tất cả các dân tộc trong biên giới Việt Nam. Cấu trúc nội tại của thần thoại, chia ly nhưng hẹn tái hợp, Lạc Long Quân và Âu Cơ hứa giúp nhau khi con cháu gặp nạn, cung cấp khung biểu tượng sẵn cho thống nhất đất nước sau 1975. Ngay cả trong chiến tranh Việt Nam, Mary McCarthy ghi nhận đặc vụ Mỹ dùng truyền thuyết sáng thế này để vận động lòng yêu nước ủng hộ miền Nam.
Ba trường phái, và chỗ đứng của Âu Cơ giữa chúng
Trường phái dân tộc chủ nghĩa (Nguyễn Đổng Chi, đa số học giả Việt Nam) coi thần thoại là ký ức dân gian cổ xưa, phản ánh, dù qua lăng kính biểu tượng, điều kiện xã hội thực từ thời đại đồ đồng. Đào Duy Anh, Trần Quốc Vượng, và Viện Sử học Hà Nội đều ở phía này, với mức độ hoài nghi khác nhau.
Trường phái xét lại (Liam Kelley, Tạ Chí Đại Trường) coi thần thoại là sáng tạo trung đại của trí thức Hán học. “Dân tộc Việt thống nhất” chưa tồn tại vào lúc truyện được viết, hoặc ít nhất không ở dạng truyện mô tả. Phả hệ Thần Nông là vay mượn Hán, các yếu tố “dân gian” có thể là dân gian của giới biết chữ.
Trường phái tổng hợp (Taylor, Nguyễn Thị Điểu) cho rằng thần thoại mã hóa quá trình dân tộc hình thành thực sự, nhưng qua lăng kính văn chương trung đại. Có lớp cổ (motif bầu, trứng, hôn nhân liên giới, nhị nguyên núi biển) xưa hơn thời điểm ghi chép, nhưng dạng văn bản chúng ta có là sản phẩm TK XIV–XV.
Trường hợp Âu Cơ phức tạp hơn Hồ Tinh hay Mộc Tinh vì bà không chỉ nằm trong hệ truyền kỳ, bà đã được Ngô Sĩ Liên đưa vào chính sử năm 1479. Hồ Tinh bị ba bộ sử bỏ qua, nhưng Âu Cơ thì có mặt trong bộ sử quan trọng nhất. Ranh giới giữa truyền kỳ và chính sử, rõ ràng đối với Hồ Tinh, mờ đi hoàn toàn đối với Âu Cơ.
Biến thể Mường gợi ý một lớp nào đó của câu chuyện có trước ảnh hưởng Hán, có thể bắt nguồn từ vũ trụ quan chung Việt-Mường về hôn nhân linh vật và sinh từ trứng hoặc bầu. Các lớp sửa đổi Nho giáo mà Nguyễn Thị Điểu theo dõi, từ mẫu hệ sang phụ hệ, cho thấy truyện là tài liệu sống mà mỗi thế hệ viết lại để mã hóa giá trị riêng. Chuyển biến thế kỷ XX từ truyền thống văn chương cung đình thành biểu tượng vận động quần chúng cho chủ nghĩa dân tộc chống thực dân, xây dựng nhà nước cộng sản, và bản sắc cộng đồng hải ngoại chỉ là lớp mới nhất.
Điều thú vị nhất về truyện Âu Cơ không phải nó cổ hay mới, mà là cấu trúc: chia ly mà vẫn giữ họ hàng, khác nhau mà vẫn cùng gốc. Trăm trứng nở ra không phải trăm bản sao, mà trăm tộc người. Từ đồng bào không xóa sự khác biệt giữa họ, nó đặt tên lại cho sự khác biệt ấy: anh em. Mỗi lần một người Việt gọi người lạ là đồng bào, truyện lại được kể thêm một lần nữa, dù không ai mở sách ra.